13 juli 2023
“Belastingdienst ziet ‘hoge risico’s’ bij het innen van 100 miljard euro aan belasting”. Deze krantenkop, die vanochtend ook met chocoladeletters op mijn deurmat viel, komt meteen binnen.
Het woord #risico trekt meteen de aandacht. Een instinctieve, onderbewuste reactie van ons oerbrein. Gevaar!! We schakelen razendsnel over naar ons overlevingsinstinct. “Systeem 1” neemt de besturing van ons brein over. We denken en handelen dan automatisch, snel, associatief, intuïtief en onbewust. (Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman, 2011, Thinking, Fast and Slow).
Met andere woorden, we denken niet helder meer. We versmallen onze blik tot alleen dat wat we relevant achten voor overleven en onze positie veilig te stellen.
Handig als je als politicus, medium of bedrijf de aandacht van mensen wilt trekken en vasthouden.
In je overleefstand sta je niet meer open voor nuances, belangen die tegengesteld zijn aan die van jezelf en het lange termijn perspectief. Je wilt alleen maar dat die spannende toestand zo snel mogelijk stopt.
En dus gaan we:
- onze angst bezweren met verklaringen en aanwijzen van schuldigen (frame);
- de situatie ontkennen zodat we onze angst niet meer voelen (freeze);
- snel maatregelen nemen zodat dit ‘nooit meer kan gebeuren’ (fight);
- ons terugtrekken en onze eigen verantwoordelijkheid bagatelliseren (flight);
- ons aansluiten bij ‘het winnende team’ en niet de gebeten hond (fawn);
- stil in verzet en proberen onder de waterlijn invloed uit te oefenen (frustrate).
Niet echt handig en verstandig als je een land te besturen hebt en crises (weer zo één…) te bezweren hebt.
Een kleine illustratie aan de hand van het artikel. Het artikel suggereert dat nu ‘voor het eerst’ duidelijk wordt, hoe acuut en omvangrijk de problemen bij de Belastingdienst zijn.
Als we even een stapje achteruit doen en onze overleefmodus verlaten, realiseren we ons dat wij dit ‘nieuws’ allang kenden. Er verschijnen als zeker 10 jaar analyses en waarschuwingen over de uitvoerbaarheid van beleid, de noodzaak tot beter onderhoud (van ICT en andere vitale infrastructuur). Ik noem hier even de rapporten van de Algemene Rekenkamer en de Tijdelijke commissie uitvoeringsorganisaties.
Niet sexy, niet spannend, niet makkelijk, niet snel, wel waar.
We moeten helder blijven nadenken om tot structurele oplossingen te komen. We hebben elkaar nodig om voldoende genuanceerd en breed te kijken naar de oorzaken van problemen en de beste, echt effectieve oplossingen. Uit de overleefstand komen. Uit ‘the jungle out there’. De bomen, maar vooral het bos weer zien.
Maar we blijven mensen met reflexen.
Ik heb me de afgelopen 20 jaar bezig gehouden met het functioneren en presteren van de Rijksoverheid. En ben er steeds meer van doordrongen geraakt, dat we te dealen hebben met onze innerlijke oermens.
Niet door die te ontkennen, maar door de oermens de hand te reiken. Te helpen het gesprek weer op een rustige manier te voeren, hoofd en bijzaken nuchter te onderscheiden en fundamentele waarden en doelen leidend te maken.
En nu ik toch je aandacht heb: keertje verder praten?